Gliwice - Dawny herb Gliwic (Matka Boża z Dzieciątkiem)

Dawny herb Gliwic z Matką Bożą został nadany miastu 14 sierpnia 1629 roku przez cesarza Ferdynanda II Habsburga w Wiedniu. Podczas wojny trzydziestoletniej protestanckie wojska duńskie hrabiego Ernesta von Mansfelda oblegały Gliwice. Mieszkańcy stawili twardy opór i złożyli ślubowanie, że jeśli Matka Boża uratuje miasto, będą corocznie pielgrzymować na Jasną Górę (tradycja ta przetrwała do dziś). Według kronik wróg niespodziewanie odstąpił od murów miasta. Żołnierze mieli opowiadać między sobą, iż widzieli jak to ukazała się Matka Boża i swoim płaszczem osłoniła miasto.

W dowód uznania dla męstwa obrońców cesarz Ferdynand II wydał przywilej zmieniający herb miasta.

Wygląd dawnego herbu:

• Przedstawiał miejską wieżę z otwartą do połowy bramą.
• Nad bramą umieszczono postać Matki Bożej z Dzieciątkiem.
• Na bramie znajdowały się skrzyżowane gałęzie palmowe oraz inicjał F i rzymska cyfra II (od imienia cesarza Ferdynanda II).
• Po bokach widniały półorły: czarny półorzeł cesarski oraz złoty półorzeł Piastów górnośląskich.

Na wschodniej ścianie Ratusza w Gliwicach (na poziomie pierwszego piętra) znajduje się kamienna rzeźba barokowa przedstawiająca Matkę Bożą Niepokalanie Poczętą (Immaculatę). Dzieło wykonał w 1726 roku wybitny śląski rzeźbiarz Johann Melchior Österreich.

Matka Boża stoi wyprostowana na kuli ziemskiej, która opleciona jest przez węża (symbol zwycięstwa nad grzechem i szatanem). Jej spojrzenie jest łagodne, a szaty udrapowane w typowy dla baroku, dynamiczny sposób. U stóp Maryi znajdują się dwa uskrzydlone aniołki (putta) siedzące na motywie przypominającym muszlę. Jeden z nich podaje Madonnie palmę męczeństwa lub zwycięstwa, którą Maryja delikatnie ujmuje palcami prawej dłoni.

Rzeźba powstała prawdopodobnie jako wotum dziękczynne w setną rocznicę cudownego ocalenia Gliwic przed wojskami duńskimi (protestanckimi) Ernesta von Mansfelda w 1626 roku. Wmurowanie i zintegrowanie tej figury bezpośrednio w bryłę ratusza jest unikatowym zabytkiem na Górnym Śląsku, symbolizującym opiekę Matki Bożej nad miastem.

Na fasadzie budynku Wydziału Chemicznego Politechniki Śląskiej (znanego jako „Czerwona Chemia” przy ul. Marcina Strzody) znajduje się historyczny kartusz z dawnym herbem Gliwic, przedstawiającym Matkę Bożą z Dzieciątkiem nad murami miejskimi.

Budynek dawnej Królewskiej Szkoły Budowy Maszyn i Hutnictwa (Maschinenbau- und Hüttenschule) w Gliwicach wzniesiono w latach 1906–1907. Zgodnie z ówczesną tradycją budowlaną, na fasadzie gmachu umieszczono elementy heraldyczne i symboliczne związane z miastem, w tym kartusz ze starym herbem Gliwic przedstawiającym Matkę Bożą z Dzieciątkiem (wykonany m.in. z barwionej, glazurowanej terakoty / majoliki). Wokół herbu do dziś można zauważyć drobne ślady historii, takie jak wykute ślady po dawnych ostrzałach czy pociskach.

Po zakończeniu II wojny światowej, w 1945 roku, gmach przejęła nowo powstała Politechnika Śląska, umieszczając w nim swój Wydział Chemii (późniejszy Wydział Chemiczny). Historyczny herb na elewacji pozostał nienaruszony jako zabytek architektury.

W okresie wojny trzydziestoletniej (w 1626 roku) Gliwice obroniły się przed wojskami duńsko-niemieckimi dowodzonymi przez hrabiego Ernsta von Mansfelda. Wdzięczni mieszczanie i władze miasta przypisali cudowny ratunek wstawiennictwu Matki Bożej. W 1629 roku cesarz Ferdynand II Habsburg nadał miastu nowy herb, w którym u góry nad murami miejskimi umieszczono wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem (jako wyraz katolickiej wierności i zasług dla dynastii).
Ten herb z Madonną przetrwał wieki pod rządami austriackimi, a następnie pruskimi i niemieckimi, zdobiąc wiele budynków użyteczności publicznej w mieście.

Kościół p.w. Wszystkich Świętych w Gliwicach to najstarszy i najważniejszy historycznie obiekt sakralny w mieście, znajdujący się przy ul. Kościelnej 4.

Stary, historyczny herb Gliwic z Matką Bożą, nadany miastu w 1629 roku przez cesarza Ferdynanda II Habsburga, do dziś zdobi chór muzyczny tuż pod prospektem organowym w gotyckim Kościele Wszystkich Świętych w Gliwicach.

Umieszczenie herbu w tym miejscu ma głęboki sens historyczny. Stanowi on wotum dziękczynne za cudowne ocalenie miasta podczas wojny trzydziestoletniej, kiedy to w 1626 roku mieszkańcy odparli oblężenie wojsk protestanckich pod wodzą grafa Mansfelda (według tradycji nad miastem ukazała się Maryja, chroniąc je swoim płaszczem).

Opis i symbolika elementów herbu pod organami

• Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus: Znajduje się w samym centrum, na szczycie czerwonej baszty miejskiej. Maryja trzyma Dzieciątko na rękach, co bezpośrednio nawiązuje do opieki nad miastem oraz ślubowanej przez gliwiczan corocznej pielgrzymki, która narodziła się po ocaleniu grodu.
• Czerwona baszta (wieża): Murowana, obronna wieża z otwartą do połowy bramą. Symbolizuje ona same Gliwice jako twierdzę, która z pomocą nadprzyrodzoną pozostała niezdobyta.
• Inicjał cesarski „F II” i palmy: W świetle otwartej bramy baszty widnieje duża litera F zwieńczona rzymską cyfrą II – są to inicjały fundatora herbu, cesarza Ferdynanda II. Po bokach inicjału skrzyżowane są gałązki palmowe, będące tradycyjnym symbolem męczeństwa, ale i triumfu oraz zwycięstwa.
• Dwa półorły (tarcza dwudzielna): Baszta dzieli herb na dwie części, ukazując potęgę rodów związanych z historią miasta:

• Po lewej stronie (prawej herbowej): Czarny półorzeł na czerwonym tle z białą belką, reprezentujący barwy i heraldykę Habsburgów – ówczesnych suwerenów Śląska.
• Po prawej stronie (lewej herbowej): Złoty półorzeł na błękitnym tle, reprezentujący Piastów górnośląskich (opolsko-raciborskich), którzy wieki wcześniej lokowali miasto.

Herb ten, wykonany jako element dekoracyjny balustrady chóru pod monumentalnymi organami firmy Gebrüder Rieger, wspaniale współgra z architekturą świątyni i przypomina o jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Gliwic. Władze komunistyczne usunęły wizerunek religijny z oficjalnego godła miejskiego w 1964 roku, dlatego zachowany w kościele zabytek jest bezcennym świadectwem dawnej tożsamości miasta.

Willa Caro w Gliwicach (przy ul. Dolnych Wałów 8A) to neorenesansowa, XIX-wieczna rezydencja wzniesiona w latach 1882–1885 dla bogatego przemysłowca Oscara Caro, a obecnie główny oddział Muzeum w Gliwicach.

W okno pracowni edukacyjnej Willi Caro wstawiono witraż przedstawiający historyczny herb Gliwic z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem na rękach. Ten specyficzny herb nadano miastu 14 sierpnia 1629 roku w Wiedniu przez cesarza Ferdynanda II Habsburga. Symbol ten obowiązywał w Gliwicach przez ponad 300 lat, aż do czasów powojennych, kiedy władze zastąpiły go innym motywem.

Witraż powstał podczas jednej z nocy muzealnych i został osadzony w oknie po 48 procesach wypalania barwnego szkła. Pełni funkcję ważnej pomocy edukacyjnej podczas lekcji historii miasta prowadzonych w muzeum.

Wygląd i elementy dawnego herbu

• Postać centralna: Nad miejską wieżą znajduje się wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, nawiązujący do przypisywanej Jej opieki nad obrońcami miasta.
• Wieża i brama: W centralnej części widnieje wieża z bramą otwartą do połowy, nad którą umieszczono skrzyżowane gałęzie palmowe (symbol męczeństwa i zwycięstwa) oraz inicjały/monogram cesarski: dużą literę F z rzymską cyfrą II (Ferdynand II).

• Pola herbowe:

• Lewe pole (heraldycznie prawe): Czarny półorzeł cesarski w czerwonym polu, na który nałożono białą (srebrną) belkę – nawiązanie do zwierzchnictwa dynastii Habsburgów.
• Prawe pole (heraldycznie lewe): Złoty półorzeł na błękitnym tle – tradycyjny symbol Piastów górnośląskich (założycieli i dawnych władców miasta).